Gwary nadsańskie

Leksyka gwar nadsańskich

W odmianie rzeczowników zwracają na siebie uwagę takie zjawiska, które gwary nadsańskie albo ich część wyróżniają od ogólnoukraińskich form rzeczownikowych:

a) W narzędniku liczby pojedynczej rzeczowników a także przymiotników i zaimków rodzaje żeńskiego, z zasady najczęściej występuje zakończenie -oм zamiast ogólnoukraińskie -oю, –eю, np. з добром бабом, дорогом, c пшеницьом, з ньом „з нею”[132]. Na ten temat autorka monografii o gwarach nadsańskich M. Przepiórska podzieliła się swoimi spostrzeżeniami i uogólnieniami:

Narzędnik rodzaju żeńskiego odgrywa ważna rolę w gwarze nadsańskiej. Posiadając dwie formy (pyком, pyков), poprzez jedną z nich spokrewnia naszą gwarę z Łemkami, drugą łączy z zachodnioukraińskimi gwarami. W większości nadsańskich gwar dominuje zakończenie -oм (том руком), tylko w południowo-wschodniej części nadsańskiego terytorium językowego występują formy narzędnika liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego z zakończeniami оў, -уў, -еў, -іў typu pyкоў, душеў, кровеў „кров’ю”, смертіў „смертю”, паніў itp[133]. Formy narzędnika z zakończeniem –oм dialektolodzy uważają za najbardziej typowe morfologiczne zjawisko w gwarach nadsańskich, które spokrewnia je z łemkowskimi[134].

b) Ogólnie używanymi zakończeniami celownika liczby pojedynczej rodzaju męskiego i nijakiego okazują się być –ові, –еві, tak jak w ukraińskim języku literackim. Zakończenia te w gwarach nadsańskich występuje szerzej, bo jak wynika z opisów badaczy, pojawiają się również w formach rzeczowników rodzaju nijakiego czwartej odmiany typu теля, ім’я[135], лушєтуві „лoшaті”, кáчітуві „качaті”,, кypітуві „куряті”, діўчєтіві „дівчaті”, їменіві „iмені” itp. oraz w formach rzeczowników pierwszej odmiany na –a typu староста: стáростyвi, дружбуві, Міколуві[136].

c) W formach miejscownika rzeczowników rodzaju męskiego i nijakiego niekiedy zakończenie -y eliminuje zakończenie -i, np. на ставу, в ножу „в ножi”, на Сіну „на Сянi”, ф сілу „в сeлi”, на тилєтю „на тeлятi”[137].

d) W odmianie niektórych rzeczowników dochodzi do zaniku wołacza, którego funkcję wykonuje mianownik, np. Дєк!, Худіт ту!, шкулєр!, Мікола!, Паранькa!

Forma wołacza często traci końcową samogłoskę, np. мам „мамo”, Гань „Ганю”, Марын „Марино”, Параньк „Паранькo”, Петр „Петрe” itp. a takie formy, jak zauważyła M. Przepiórska są używane w języku nieoficjalnym i dla oznaczenia ciepłych sąsiedzkich stosunków[138].

e) Badacze zwracają uwagę również na to, że zakończenia dopełniacza liczby mnogiej -iв, mają tendencje do poszerzenia na formy rzeczowników rodzaju żeńskiego i nijakiego, np. бабів, пєть, сестрів, кулєдів „кoляд”, зу всіх пулів, селів „сiл” itp[139].

f) W formach rzeczowników narzędnika liczby mnogiej paralelnie do zakończeń –амі, –емі, –мі сынами, госцiмi, днємі, людьмі pojawiają się również zakończenia -іма, -има, -ема, np. палціма, вучима, косарєма, госціма, жінцєма które pochodzą z dawnej dualnej odmiany, z dawnej odmiany podwójnej[140].

g) W gwarach nadsańskich występują pozostałości dualnych staroukraińskich form podwójnych w mianowniku rodzaju żeńskiego i nijakiego, zasadniczo w związku z liczebnikami 2, 3, 4, np. дві гусці, дві дуньці, дві руці, тры вyроні, штыры сістрi, тры рашаті, дві ciлі „двa ceлa”, дві япці To jedynie pozostałości, które są bardzo żywotne w gwarze nadsańskiej, ale przede wszystkim w jego centralnej części, na pograniczach jeszcze w latach 30-tych zauważono tendencje do ich znikania i całkowitego ich braku[141].

h) Z drobniejszych zjawisk, które odnoszą się do odmiany rzeczowników, można wspomnieć o ciekawym fakcie, że вдова odmienia się jak przymiotnik вдової, вдовiї „вдови, вдовi”[142] a słowo ябґу „яблукo” w miejscowniku ma formę ябдзі[143].

W odmianie przymiotników zwracają ma siebie uwagę nieściągnięte formy mianownika liczby pojedynczej rodzaju nijakiego, np. малої дівчє, вiлікyї дерву, ладнуї полі, малої тилє, яроє жито, itp. a także nieściągnięte formy mianownika liczby mnogiej, np., добриї люди, малиї діті, зіленыї лісы itp.[144] Takie nieściągnięte formy przymiotników występuja również w innych zachodnioukraińskich gwarach a nawet w ukraińskim języku literackim w nieco innej formie, przeważnie w poetycznym stylu. Jak pisze jeden z autorów gramatyki języka ukraińskiego, wszystkie nieściągnięte formy – typowy morfologiczny archaiczny, i tym wyznacza się sfera używania: są typowe dla lekko archaicznego języka, w szczególności dla folklorystycznego[145].

W systemie odmiany zaimków spostrzegamy w gwarach nadsańskich stare enklityczne formy celownika мі „мені”, ті „тобі”, сі „соб”, ї „її”, np. дай мі їсти, шос ті пувйім, вось сі сам[146].

Można wymienić także formy zaimków, które w jakimś stopniu odróżniają się od odpowiednich ogólnoukraińskich form, np. той, тута, туто „цей, ця, це”, ти і туты „ці”[147], фсьон „весь”, кутрон „котрий”(w powiecie biłgorajskim)[148].

Ciekawe formy liczebników, używane głównie w gwarach nadsańskich to ilościowe liczebniki a także formy liczebników od 11 do 30, w których istnieje miękki element, przy czym znika spółgłoska i końcowe ть: їдинайці „11”, дванайці „12”, трынайці „13”, штырнайці „14”, пітнайці „15”, двайці „20”, трыйці „30”[149].

Z osobliwości koniugacji w gwarach nadsańskich, należy zwrócić uwagę na kilka faktów:

a) Ściągnięte formy czasowników na -aти w czasie teraźniejszym typu гадам, гадаш, гадат. Formy takie, jak копат „копає”, рубат „рубає”, вытягат „витягає”, чекам „чекаю”, знам „знаю”, występują częściej w północno-zachodniej części nadsańskiego areału. Takie formy spokrewniają gwarę nadsańską z zachodniokarpackimi (czyli – bojkowskim i łemkowskim – M. Ł) gwarami, gdzie formy ściągnięte dominują w całej odmianie. W gwarach nadsańskich w liczbie mnogiej występują nieściągnięte formy typu гадаїмо, гадаїті, гадают[150].

b) Formy trybu rozkazującego czasowników często tracą zakończenia. Właśnie na północnym-zachodzie mniej więcej tam, gdzie występują formy typu том руком i гадам, pojawił się tryb rozkazujący ze znikaniem dźwięcznej samogłoski[151], np., хоть „ходи”, бер, несь, выкуп, привяж[152] a także ходьму „ходiмo”, ходьтi „ходiть”, возьтi „візьмiть”[153]. W południowo-wschodnich miejscowościach (nadsańskiego terytorium językowego – M. Ł) tryb rozkazujący przeważnie jest analogiczny, jak ogólnoukraiński (tylko fonetycznie inny): худі, їді, нісі, бйіри, занісіт[154].

c) Na całym terytorium gwar nadsańskich formy czasu przeszłego czasowników są złożone, np., мав’їм, малас, малізму; худів’їм, худілам, худів’їc, худілізму, худіліcтi. Te zakończenia złożonego czasu przeszłego mogą zmieniać miejsce położenia w zdaniu (ruchome), np., дем быв „де я був”, щос гадала? „що ти говорила?”, жызму їзділі „що ми їздили”, ві Львові сті є „ви є y Львові”, де сті худілі „де ви хoдили” itp.[155] Taki sposób tworzenia form czasu przeszłego okazuje się być archaiczną cechą dialektycznego obszaru w basenie Dniestru i Sanu[156].

d) Formy czasu przyszłego ogólnie używane na terytorium gwar nadsańskich tworzą się od czasownika бути i odpowiednich form czasownikowej formy przymiotnika czasu przeszłego, np., буду рубіў „буду робити, робитиму”, буду спала „буду спати, спатиму”, будiмо їлі „будeмо їсти”, він буді браў „він будe брати, братиме”[157]. Cecha ta jest rozpowszechniona również wśród innych gwar zachodnioukraińskich[158].

e) Można wspomnieć również o takich czasownikowych formach przymiotników z sufiksem -т-, które nie występują w ukraińskim języku literackim: забратый, руспуротий, загнатий, віддатий i to także w pewnej mierze jest typowe dla tego dialektycznego areału[159].

Wśród przysłówków, używanych w gwarach nadsańskich, występują takie, które badacze zaliczyli do specyficznych właśnie dla tego dialektu, chociaż niekiedy funkcjonują poza granicami Nadsania, np., спору, спірши „скоро, скоріше”, міцну „дуже”, бардзу, барц „дуже”, тріськом (літіті) „(бігти) скоро” , гев „сюди”, куля „коло, близько” itp.[160].

Badacze zwracają uwagę również na osobliwy fakt, zapisany w nadsańskich gwarach poprzez używanie przyimka без w dwóch znaczeniach „без” i „через” , np., підіш бiз мені ду міста, підіш бiз дорогу, бiз ліс „через дорогу, через ліс”. Ten sam przyimek pojawia się jeszcze w formie піс: піс став „через став” i бриз: бриз воду „через воду”, бриc сіло „через сeло”[161].

[132] M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[133] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 38-39.

[134] Я. Пура, op. cit., s. 47; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206; O. Горбач, Енциклопедія…, s. 1678.

[135] Podział rzeczowników pod względem odmiany. Zob. M. Жовтобрюх, Б. Кулик, Курс сучасної літературної мови, cz. 1, Київ 1972, s. 224; na temat tej odmiany: s. 236.

[136] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 37.

[137] Tamże, s. 39; O. Горбач, Енциклопедія…, s. 1678; Я. Пура, op. cit., s. 47.

[138] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 37-38.

[139] Tamże, s. 39.

[140] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 91; O. Горбач, op. cit., s. 1677; М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 40.

[141] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 40.

[142] Tamże, s. 36.

[143] Tamże, s. 39.

[144] Tamże, s. 40; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206.

[145] Ю. Шерех, Нарис сучасної літературної мови, Мюнхен 1951, s. 226.

[146] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 41.

[147] Tamże, s. 41.

[148] Tamże, s. 42.

[149] Tamże, s. 42.

[150] Tamże, s. 43.

[151] Tamże, s. 44.

[152] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206; M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[153] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[154] Tamże, s. 44.

[155] Tamże, s. 44.

[156] I. Зілинський, Карта українських говорів з поясненнями, Варшава 1934, s. 7.

[157] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[158] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 201.

[159] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[160] Tamże, s. 45.

[161] Tamże, s. 45.


Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997