Gwary łemkowskie

Fleksja w gwarach łemkowskich

Gdy mówimy o fleksji, czyli przede wszystkim o rozróżnieniu zakończeń w gwarach łemkowskich, należy stwierdzić, iż nie ma dużej liczby osobliwości ściśle morfologicznego charakteru w zakończeniach, gdyby nie brać pod uwagę zjawisk dźwiękowych w tych gramatycznych zakończeniach, o których już mówiłem. Jednym słowem fleksja w gwarach łemkowskich niewiele różni swoimi formami gramatycznymi od występującej w innych ukraińskich gwarach i w ukraińskim języku literackim. To ogólne wrażenie. Należy dodać, że problem fleksji w gwarach łemkowskich prawdopodobnie nie jest dostatecznie zbadany w porównaniu z systemem dźwiękowym i leksyką (słownictwem).

W tym miejscu chcę zwrócić uwagę na stan badań naukowych prowadzonych przez dialektologów a dotyczących morfologicznych osobliwości gwar łemkowskich.

F. Żyłko stwierdza w tej kwestii, że: gwary karpackie, w tym również łemkowskie zachowują najbardziej wyraziście spośród wszystkich gwar języka ukraińskiego archaiczne cechy deklinacji i koniugacji[1].

Wśród osobliwości, które mogą wpaść nam w ucho przy odmianie rzeczowników, możemy wyróżnić:

  1. Występowanie starych form mianownika liczby mnogiej rzeczowników rodzaju męskiego, takich jak: парібци, птаци, вояци, воўци z przejściem к w ц a także z zakończeniami –ове: братове, сынове, сусідове, пташкове, плугове, дымове itp.[2]. Te archaiczne formy utrzymały się w gwarach łemkowskich prawdopodobnie pod częściowym wpływem odpowiednich polskich form.
  2. Rzadko występują w gwarach karpackich języka ukraińskiego, w tym na Łemkowszczyźnie, dawne zakończenia typu –ы, –и, w narzędniku liczby mnogiej, na przykład: з волы, чотырма быкы, із дубы[3].
  3. Rzeczowniki rodzaju żeńskiego a także powiązane z nim przymiotniki i zaimki w narzędniku liczby pojedynczej, mają zakończenia –, na przykład: pибoм, водом, мойом руком[4], меджи собом[5]. Przy formie зо мною w opowiadaniu K. Kokowskiego „Ludzka wdzięczność”, stylizowanej na gwarę łemkowską J. Rudnicki napisał w przypisie: prawdziwe łemkowskie зо мном[6]. M. Przepiórska-Owczarenko stwierdziła, że ta cecha jest wspólna dla gwar łemkowskich i nadsańskich języka ukraińskiego[7].
  4. W dopełniaczu liczby mnogiej pojawia się zakończenie –ox, na przykład прішов до тих хлопоx, для тих быкоx; analogiczne zakończenia występują w miejscowniku liczby mnogiej: на ярмаркох, по родичох. Są one podobne do zakończeń w gwarach słowackich, które pojawiają się po południowej stronie Karpat[8].

W odmianie przymiotników należy zwrócić uwagę na takie zjawiska jak:

  1. Zakończenia przymiotników i zaimków w mianownika liczby mnogiej –ы zamiast –і: добры, тверды, білы itp[9].
  2. Zakończenia –ой zamiast – w dopełniaczu liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego, to jakby ściągnięcie pełnej formy zakończenia, na przykład: доброй, мойой, той[10].
  3. Zakończenia – zamiast –a, w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego, pojawiają się w zachodniej części łemkowskiego terytorium językowego, co ilustruje mapa nr 82 Atlasu językowego dawnej Łemkowszczyzny Z. Stiebera[11].
  4. Zamiast zakończenia -ый pojawiają się w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju męskiego przymiotników zakończenia стягнені ы lub –и w wielu miejscowościach, co poświadcza mapa, która przedstawia nazwy bezrogiego (шутoгo) barana (шуты w 5 miejscowościach, шути również w 5 a formy z –ый, –ий lub – w ponad 25 wsiach)[12], a także mapa, która wskazuje na rozpowszechnienie przymiotnika тлустий (тлустый lub пасены zarejestrowano z –ы tylko w jednej miejscowości[13]. To wszystko wskazuje na to, że przymiotnikowe zakończenie –ы, –и (bez –й) шути, тлусты pojawia się gdzie niegdzie na Łemkowszczyźnie, prawdopodobnie pod wpływem analogicznych polskich form.

Gdy mówimy o zaimkach, zwraca na siebie uwagę zaimek pytający w jego archaicznej formie –што, który występuje prawie na całym językowym terytorium łemkowskim, co ilustruje mapa nr 316 atlasu Z. Stiebra[14], podobnie powiązane ze –што, nieoznaczone zaimki дашто i штосі[15]. Takie brzmienie zaimków M. Przepiórska-Owczarenko uważa za typową cechę łemkowską[16].

Ciekawie i oryginalnie brzmią w gwarach łemkowskich niektóre formy liczebników. Należy zwrócić uwagę na formę чотырдесят, która dopiero na wschodniej Łemkowszczyźnie przechodzi w сорок[17] a także na trochę zmienione fonetycznie formy liczebników typu осем, вісем, єденаццет, двацет itp.[18]

Z osobliwości koniugacji w gwarach łemkowskich zwrócę uwagę na ściągnięcie formy czasowników na –aти z tematycznym e w czasie teraźniejszym: збирaш, збират, збирaме, збирaте. Według F. Żyłka to jedna z cech zapożyczona z zachodniosłowiańskich języków, czyli polskiego lub słowackiego[19]. Z drugiej strony M. Przepiórska-Owczarenko pisze, że kontrahowane formy typu гадамо, to wspólna cecha gwar bojkowskich i łemkowskich[20].

Formy czasownika z archaicznym brzmieniem быти, бити w znaczeniu „бyти”, бив, было, были, na przykład: «бив царь а мав коня», «замок, котрий быв проклятий», «мав таку яблін, што была блыщача, як злото»[21], M. Przepiórska-Owczarenko zalicza do wspólnych cech dialektów nadsańskich i łemkowskich[22].

W gwarach łemkowskich występują drobne różnice w koniugacji pojedynczych czasowników; możemy w tym miejscu stwierdzić, że koniugacja w gwarach łemkowskich jest w większości taka sama jak w literackim języku ukraińskim i innych gwarach ukraińskich.

Wśród przysłówków funkcjonujących w gwarach łemkowskich, występują takie, o których możemy powiedzieć, że są typowe dla tych gwar. Oto niektóre z nich: лем „тільки” (dopiero na wschód od wsi Besko, Sękowa Wola, Szczawne pojawia się zamiast лемтількo)[23], дакус „троxи”[24], дуже „багато”[25], веце „білше”[26], гeв „сюди, тут”[27], юж, уж „вже”[28], гей „так”, отталь „звідcи” (AJDŁ V, 238), оттамаль „звідти звідтaм” (AJDŁ V, 239), откаль „звідки” (AJDŁ V, 240), даколі колись давніше (AJDŁ VI, 299) , хоцколи „коли-небудь” (AJDŁ VI, 300) itp.

Wymienione tutaj przysłówki nadają wymowie łemkowskiej pewnej osobliwości tego obszaru językowego.

Podobnie można wspomnieć o niektórych osobliwościach używania przyimków w gwarach łemkowskich. Używane są tutaj przyimki к, ік, które przed następnymi dźwięcznymi samogłoskami, spółgłoskami przechodzi w ґ (іґ), na przykład: підут ґ житу, ґ зимі,ґ лісові; dostrzega się ten przyimek również w formie ку (ґу), ку нaм, ґу мні. Takie formy przyimka występują również w zakarpackich i w innych południowo-zachodnioukraińskich gwarach[29].

F. Żyłko wspomina również o konstrukcji: nadrzędnika ze znaczeniem narzędzia z przyimkiem з (пише з пером), co charakterystyczne jest dla łemkowskich i zakarpackich gwar; miejscownika z przyimkiem o zamiast про, na przykład: о нім не знала; miejscownika z przyimkiem o dla wyrażenia cechy (пес о кривих лапах); biernika z przyimkiem o dotyczącym czasu (o два дні)[30].

Ten dialektolog pisze w innym miejscu, że pod wpływem języka polskiego w łemkowskich (oraz nadsańskich) gwarach rozpowszechniły się przyimki пред, прeз (w znaczeniu „через”, „без”) a także prefiks пре-, na przykład: пред тым была, перешов през хотар, прежити, прескочити, пресолити i inne[31].

[1] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 118.

[2] Tamże, s. 121, 134; M. Łesiów, op. cit., s. 77.

[3] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 121.

[4] Tamże, 135.

[5] Я. Рудницкий, Українськa мовa тa її їговори, 1965, s. 38.

[6] Tamże, s. 102.

[7] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[8] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 121; M. Łesiów, op. cit., s. 77.

[9] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 135.

[10] Tamże, 135.

[11] Z. Stieber, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, zeszyt II, Łódź 1958, mapa nr 82.

[12] Tamże, mapa nr 96.

[13] Tamże, zeszyt VII, Łódź 1963, mapa nr 312.

[14] Z. Stieber, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, t. VII, Łódź 1963, mapa nr 316: na terenie wschodniej Łemkowszczyzny, funkcjonują formy що, шо.

[15] Tamże, mapa nr 318.

[16] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 83.

[17] Z. Stieber, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, t. VII, Łódź 1963, mapa nr 333.

[18] Tamże, mapa nr 329, 331, 332.

[19] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 123.

[20] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[21] Я. Рудницкий, op. cit., s. 38-39.

[22] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[23] Z. Stieber, Atlas językowy dawnej Łemkowszczyzny, t. VII, Łódź 1963, mapa nr 333.

[24] Tamże, mapa nr 319.

[25] Tamże, mapa nr 321.

[26] Tamże, mapa nr 322.

[27] Tamże, zeszyt V, mapa nr 236.

[28] Tamże, zeszyt VII, mapa nr 304.

[29] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 136.

[30] Tamże, s. 137.

[31] Ф. Т. Жилко, Нарис дiaлектологiї української мови, Київ 1966, s. 222.


Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997