Gwary bojkowskie

Leksyka gwar bojkowskich

Leksyka i w ogóle morfologia gwar bojkowskich, jak się wydaje w mniejszym stopniu odróżnia je od ogólno ukraińskich, o czym szerzej w ogólnym zarysie mówiłem przy okazji omawiania charakterystycznych cech dialektu łemkowskiego[174].

Zwrócimy tutaj uwagę na to, co obecnie wiadomo dialektologom na temat gwar bojkowskich. Wybitny współczesny ukraiński dialektolog F. Żyłko napisał w 1958 roku, że gwary karpackie, w tym bojkowskie, zachowują najbardziej archaiczne spośród innych gwar języka ukraińskiego cechy deklinacji i koniugacji[175].

Z osobliwości odmiany rzeczowników, które spotkać można na Bojkowszczyźnie należy wyróżnić:

W mianownika liczby pojedynczej zwracają na siebie uwagę formy rzeczowników rodzaju żeńskiego, z dawnymi podstawami –ъв-: церков, хорухов, морхов (współczesne ogólno ukraińskie formy церквa, хорухвa, морквa itp.)[176].

W granicach zbiorczych rzeczowników spostrzega się takie formy, jak вyгля „вугли, кути”, дурача „дураки”, кіря „багато кори”, папір’я, рубатя ‘copoчки, звичайно, подерті, порвані, скаля „скали”, стебеля „багато стебел”, cтовп’я „cтовпи” itp, których według D. Bandriwskiego nie ma w takiej ilości w gwarach naddniestrzańskich[177].

Badacze zwracają uwagę na formę панія zamiast пані w gwarze południowej Strzałkowszczyzny, taką formę można odnaleźć w dawnych zapisach z Bojkowszczyzny, na przykład: того буде панія[178].

Na oryginalne formy słów określających święta cerkiwene, które nie mają odpowiedników w innych pokrewnych językach ani w innych gwarach ukraińskich, zwraca uwagę M. Onyszkiewicz. To nazwy świąt utworzone od imienia świętego przy pomocy sufiksu –ья, –я, na przykład: даніля, іля, михайля, дмитpя, iваня (które oznaczają dzień św. Даніля, Iля, Михайля, Дмитpiя, Iванa), czy też inne formy, jak na przykład: маковiєць, пилиповець, никівка itp.[179].

Archaiczne formy w dopełniaczu liczby pojedynczej badacze odnajdują w gwarach bojkowskich, takie jak: того дне (zamiast: дня), криве, цéркве[180], камене, пне, рамене, тижне[181]. To ślady zakończenia dopełniacza liczby pojedynczej mianowników dawnej odmiany z podstawą na długie -ӯ- i na -н-.

Odpowiednio do ogólnoukraińskiej formy rzeczowników rodzaju żeńskiego w narzędniku liczby pojedynczej, typu: водою, землею, w gwarach bojkowskich rozpowszechnione są formy z zakończeniami -ов, –ев, typu: водов, землев, które występują również w gwarach naddniestrzańskich[182]. Analogiczne formy łemkowskie -oм: водом, руком[183].

Jak twierdzi D. Bandriwski, toponimiczne nazwy przymiotnikowego pochodzenia sufiksem –ім: в Гошовім, в Харковім, gdy w sąsiednich gwarach podkarpackich i naddniestrzańskich в Гошові, в Харкові[184].

Ciekawy szczegół w funkcjonowaniu miejscownika pokazuje F. Żyłko: Spotykamy w gwarach bojkowskich bezprzyimkowe konstrukcje miejscownika, szczególnie, gdy przyimek powtarza się. Na przykład, «два воло в ярмi, два конeки сідлі», «ци горі, ци в долині, холоді седіла», «я піду полонину», i inne[185].

W gwarach bojkowskich, jak i w łemkowskich (patrz s. 58), można znaleźć stare formy mianownika liczby mnogiej, typu: вовцы, братoве, сусідове, cинове[186].

W celowniku liczby mnogiej pojawia się archaiczne zakończenie –, które pod wpływem ukraińskiego ikawizmu występuje także w formie –, na przykład волом, волім, конім, зятім, медведім, госцім, быкім, порогім[187].

W gwarach karpackich, w tym na Bojkowszczyźnie, pojawia się archaiczne zakończenie narzędnika liczby mnogiej , –ы, na przykład: сивенькими воли, перед жниви, за вороти, з дубы itp.[188].

D. Bandriwski zwraca uwagę na to, że w gwarach bojkowskich w rzeczownikach męskiego i żeńskiego rodzaju miękkiej podstawy spostrzega się w narzędniku dualne zakończenie –oмa: дньома, пальцьома, місьцьома itp. (…), które przenika do północnych gwar Turczańskego rejonu z naddniestrzańskich (przez podkarpackie)[189].

Zakończenia –ox, w miejscowniku liczby mnogiej, jest najbardziej typowe dla gwar bojkowskich, na przykład: в черевикох, на висільох, на коньох itp.[190].

W odmianie przymiotników w gwarach bojkowskich, należy wskazać na takie charakterystyczne zjawiska:

Jednolity twardy typ podstawy przymiotników przejawia tendencje do przejścia słów z miękką podstawą do grupy twardego typu, na przykład: синій, сина, синe, пізний, задний, вчерашний. Ta cecha morfologiczna charakteryzuje również sąsiednie gwary naddniestrzańskie[191].

Występują nieściągnięte formy przymiotników w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju żeńskiego nijakiego i w mianowniku liczby mnogiej[192], jak i wielu innych gwarach południowo-zachodniej Ukrainy.

Przymiotniki dzierżawcze mogą mieć w mianowniku liczby pojedynczej rodzaju nijakiego zakończenie –o (tzw. mianownikowa formę), na przykład: мамино убраня, жонино поле, дідово слово itp.[193].

Rzadko występują zakończenia –има w narzędniku liczby mnogiej: зі старима людьми, з чорнима очимa[194].

Odnośnie używania zaimków w gwarach bojkowskich, D. Bandriwski pisał w 1960 roku:

Co do używania osobowych zaimków badane gwary na ogół nie przejawiają odchyleń od języka literackiego. Rozpowszechnione w śród nich (jak i we wszystkich południowo-zachodnich gwarach) enklityczne formy (м)ня, тя, ся, ми, ти, си są jedną z oznak obecności wśród nich cech archaicznych[195].

Na tą samą cechę zwraca uwagę W. Kuraszkiewicz w swoim Zarysie dialektologii wschodniosłowiańskiej: Osobliwością wielu gwar zachodnich i karpackich są krótkie formy zimkowe: m’a (lub mn’a, n’a), t’a, s’a, my, ty, sy, oprócz tego ho, mu, ji[196].

W gwarach bojkowskich używa się reduplikowanych (podwojonych) form zaimków: тот, тотa, тотo lub тотe; нон, нонa, нонo[197].

M. Onyszkiewicz zwraca uwagę na formy zaimków dzierżawczych dla 3 osoby z początkowym н-: них учитеь „їх учитеь”, дай ним їсти „їм”[198].

W użyciu liczebników w gwarach bojkowskich pojawiają się osobliwości, na które zwracają uwagę badacze:

Zamiast liczebników 18, 19, 28, 29, niekiedy w języku starszego pokolenia spotykamy opisowe formy typu: двайцять без єного, трийцять без двох a przy liczebnikach złożonych może być używany łącznik i, na przykład: шізьдесят i двa, трийцять i три – jak spostrzegł w swoich badanich D. Badriwski[199].

Inny badacz tych gwar J. Pura informuje, że liczebniki typu три двайцять (23), штири двайцять (24), сім двайцять (27), które przypominają niemiecką konstrukcję typu dreiundzwanzig, pojawia się rzadko w języku starszego pokolenia na Bojkowszczyźnie, w gwarach bojkowskich pojawiają się również liczebniki złożone typu: двасто, штиристо, ciмсто[200].

Tenże badacz zwraca uwagę również na takie formy liczebników, jak первий перший, тисічу (złotych) (biernik w funkcji mianownika) a także na przysłówki z ilościowymi znaczeniami: много, дужи „багато”[201].

Z osobliwości koniugacji w gwarach bojkowskich zwraca na siebie uwagę ściągnięcie form czasowników na –ати z tematycznym e w czasie teraźniejszym typu бігам, спiвам, гадам, гадат, гадамo, гадате[202]. M. Przepiórska-Owczarenko stwierdza, że te kontrahowane formy typu гадамo są wspólną cechą gwar bojkowskich i łemkowskich[203]. O tym zjawisku pisze Zarysie dialektologii wschodniosłowiańskiej.

W różnych gwarach zachodnich ściągnięciu ulegają czasownikowe formy na –aje, np. zna, pyta, co szczególnie u Bojków i Łemków po obu stronach Karpat daje interesujące wynik w formach 3 os. l. poj. znat, pytat, bywat z końcowym -t, podczas gdy formy nie ściągnięte końcowe -t straciły np. znaje, pytaje, buvaje[204].

I dalej uczony ten informuje: W niektórych gwarach karpackich (Bojki) znana jest wymowa z zanikiem j, ale bez ściągnięcia sąsiednich samogłosek, np. kupuut, znau, znaut, ja s’a bou, dobroe – jest to jakby pierwsze stadium do ściągnięcia[205].

W badaniach bojkowskiego gramatycznego systemu zwraca się także na pozostałości archaicznych form czasownika бути w czasie teraźniejszym: єст, сут na przykład: гроші i днеcь сут[206]

Do bojkowskich cech koniugacji można również zaliczyć formy gramatyczne charakterystyczne dla innych gwar zachodnio-ukraińskich (naddniestrzańskich, nadsańskich) a w szczególności:

a) formy czasu przeszłego tzw. resztki perfekta typu робив’їм, робив’їc, робилизмo, робилиcте;

b) analityczne formy czasu przyszłego, tworzone z бути i odpowiednich form czasownikowych czasu przeszłego na –в (-ла, –ло, –ли): буду знав, буду робила, будут співали, chociaż w części gwar bojkowskich przeważają formy буду робити[207].

Wśród przysłówków używanych w gwarach bojkowskich, trafiają się takie, które badacze uznają za typowe dla tego dialektu, chociaż ich występują poza granicami Bojkowszczyny, na przykład: домі „додому” (СБГ, I, 227)[208], долів, долі, „вниз, внизу” (СБГ, I, 226), дниська „сьогодні” (СБГ, I, 222), літісь „минулого року” (por. pol. dialekt. Latoś), горі „догори” (СБГ, I, 185), яло „до лиця” (СБГ, II, 402), доста „досить”, докіль, покіль, онде[209], борзо „швидко”, борше „швидше”, по-польськых, по-pyськых, по-австрійськых itp[210].

Badacze zwracają uwagę na osobliwości bojkowskie:

a) przyimki: меджи, помеджи „мiж, помiж”, корис „крiзь”, np. Три галузки барвінку корос перстінь проложит (СБГ, I, 379), строно, стронy, стронi „відносно, ради”, np. Хіба би щось зачинати строні тих межів; Я пройшол стронy тої справи; Я пройшов стронo того, що комісiї там не було (СБГ, II, 261);

b) cząstki: ци „чи”, np.:

Гори наші високії

високі Карпати,

та хто знає, ци я буду

до вас щебетати (СБГ, II, 351)

чей „може”, чей нияк „так a не інакше” (СБГ, II, 351), тажи, тадже „адже, таж”, най, ней „хай”, ая „так”, itp[211].

c) wykrzykniki:

ади „вигук на вираження здивування”, np., Ади, я забул, шо ти є (СБГ, I, 33); адіт, адітьво, айдиво, ба та ну !, Де тaм !, куди ! (СБГ, I, 37); овва, пек „цур”, np. Пек би ти!, Пек ти, бідо occинати! (СБГ, II, 46).

Leksyka gwar bojkowskich zbadana jest w miarę dobrze. Najliczniejszy i jak dotąd najlepszy, specjalnie dla słownika opracowany zbiór bojkowskiego leksykalnego zasobu znajduje się w wymienianym już Słowniku gwar bojkowskich M. Onyszkiewicza, który zawiera około 18 tys. haseł słownikowych i około 13 tys. wariantów tych ze słów, razem, więc ponad 30 tys. różnych leksykalnych jednostek. Zasada doboru słów była taka, jak ją określił autor słownika: aby podać dialektyczną leksykę gwar bojkowskich, która jest nieobecna w literackim języku ukraińskim[212]. W kolejnym rozdziale podajemy ogólną charakterystykę bojkowskiej leksyki, głównie z punktu widzenia pochodzenia słów i oryginalności bojkowskiej leksyki na tle innych gwarowych systemów leksykalnych.

[174] M. Łesiów, Українськi говіркi в ПНР, ,,Наше Слово” nr 25, (1562), 21 czerwca 1987 r., s. 5.

[175] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 118.

[176] Я. Пура, op. cit., s. 46.

[177] Д. Бандрівський, Деякі морфологічні особливості говірок Турківського району Львівської області, «Досліення і матеряли з української мови», t. II, Київ 1960, s. 8.

[178] Я. Пура, op. cit., s. 48.

[179] М. Онишкeвич, Очерки по лексикографии…, s. 16.

[180] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 127.

[181] Д. Бандрівський, Деякі морфологічні особливості, s. 3.

[182] Я. Пура, op. cit., s. 46; І. Ощипко, Система словозміни іменників y бойкoвскoму говорі, «XII Республіканськa діалектологічнa нaрада. Тези допoвiдей», Київ 1965, s. 67.

[183] M. Łesiów, Українськi говіркi в ПНР, ,,Наше Слово” nr 25, (1562), 21 czerwca 1987 r.

[184] Д. Бандрівський, Деякі морфологічні особливості, s. 5.

[185] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 127.

[186] Tamże, s. 121; Я. Пура, op. cit., s. 47, 54.

[187] Д. Бандрівський, op. cit., s. 6; Я. Пура, op. cit., s. 57; І. Ощипко, op. cit., s. 66.

[188] Por. Ф. Т. Жилко, Нариси з діалектологі української мови, wyd. II, Київ 1966, s. 83.

[189] Д. Бандрівський, op. cit., s. 6, 7.

[190] Я. Пура, op. cit., s. 57, 58.

[191] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 122; Д. Бандрівський, op. cit., s. 8; W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. s. 73.

[192] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 122; Я. Пура, op. cit., s. 53.

[193] Д. Бандрівський, op. cit., s. 8.

[194] Я. Пура, op. cit., s. 64.

[195] Д. Бандрівський, op. cit., s. 9.

[196] W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. s. 73. To samo zauważa Я. Пура, op. cit., s. 46, 58-59.

[197] W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. s. 73; Я. Пура, op. cit., s. 59-60.

[198] М. Онишкeвич, Очерки по лексикографии, s. 7.

[199] Д. Бандрівський, op. cit., s. 8, 9.

[200] Я. Пура, op. cit., s. 65.

[201] Tamże, s. 66, 67.

[202] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 123; Я. Пура, op. cit., s. 47, 68; Д. Бандрівський, op. cit., s. 9.

[203] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[204] W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. s. 71.

[205] Tamże, s. 71.

[206] Я. Пура, op. cit., s. 69-70.

[207] Tamże, s. 46, 71, 72; Д. Бандрівський, op. cit., s. 10.

[208] СБГ= М. Онишкeвич, Словник бойкoвских говiрoк, t. I-II, Київ 1984.

[209] Д. Бандрівський, op. cit., s. 10.

[210] Я. Пура, op. cit., s. 47, 77.

[211] Tamże, s. 47, 81-84.

[212] М. Онишкeвич, Словник бойкoвских говiрoк, t. I, Київ 1984, s. 8.


Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997