Wprowadzenie

Ukraińskie gwary karpackie w Polsce to strona poświęcona gwarom ukraińskim, występującym na terytorium obecnej RP w Beskidzie Niskim (gwary łemkowskie), Bieszczadach (gwary bojkowskie) i południowej części Nadsania (gwary nadsańskie). Wszystkie wymienione gwary należą do dialektu południowo-zachodnioukraińskiego. W ramach tego dialektu badacze wyróżniają dziewięć zespołów gwarowych, które dzielą na trzy grupy: wołyńsko-podolską, halicko-bukowińską i karpacką. Gwary łemkowskie i bojkowskie należą do grupy karpackiej, natomiast nadsańskie – do halicko-bukowińskiej. W tej grupie największe pokrewieństwo z gwarami karpackimi wykazują właśnie gwary nadsańskie. Z tego powodu, a także, dlatego że objęte badaniami wsie w okolicach Tyrawy Wołoskiej (Góry Słonne, część Karpat Wschodnich), leżą na terytorium gwar przejściowych, a więc noszą cechy gwar łemkowskich bądź bojkowskich, naszą stronę postanowiliśmy zatytułować Ukraińskie gwary karpackie.

Oprócz gwar łemkowskich, bojkowskich i nadsańskich na terenie obecnej Polski mamy także inne gwary ukraińskie: naddniestrzańskie, chełmskie (wołyńskie) i podlaskie. Występują one na wschodnich obrzeżach Polski, a także na tzw. ziemiach odzyskanych, dokąd po II wojnie światowej zostali wysiedleni nosiciele tych gwar. Obecnie na terytorium Polski – poza Podlasiem Północnym – nie można już wskazać miejsc, gdzie w zwarty sposób występują gwary ukraińskie, są to raczej niewielkie wyspy rozproszone w morzu gwar polskich.

W wyniku wspomnianych wysiedleń w roku 1946 na Ukrainę i w 1947 w ramach Akcji „Wisła” przestał istnieć krajobraz kulturowy, duchowy i językowy wsi zamieszkanych przez Ukraińców (Bojków, Łemków, Podlaszuków i in.). Ten świat istnieje jeszcze w pamięci najstarszych mieszkańców tych wsi, urodzonych przed II wojną światową. Jednak w zdecydowanej większości przypadków nie przekazali oni własnego dziedzictwa – kultury, języka, zwyczajów swoim dzieciom i wnukom. Ukraińcy, którzy z różnych powodów nie zostali objęci wysiedleniem lub wrócili do swoich rodzinnych wsi po kilku – kilkunastu latach pobytu na ziemiach odzyskanych, jak podaje informatorka z Tyrawy Solnej, „zapisali się do kościoła” i nie przyznają się do korzeni oraz języka swoich przodków. Powody tego „porzucenia” czy „odrzucenia” były różne i nie nam je interpretować czy oceniać, ale nie sposób zapanować nad cisnącymi się pytaniami typu „na ile człowiek, jedyny podmiot kultury, traci swą tożsamość i równowagę ducha, tracąc swój pierwszy język.”1 Tak czy inaczej mamy do czynienia z sytuacją, w której wraz odejściem najstarszego pokolenia zniknie kolejny język – miejscowa gwara, a tym samym społeczność – zamknięty mikrokosmos, na swój sposób doskonały.

Niektórzy bardziej dociekliwi przedstawiciele młodszego pokolenia, szukając swoich korzeni lub informacji o dawnych ukraińskich mieszkańcach miejscowości, w których obecnie żyją, w odpowiedzi na stawiane przez siebie pytania słyszą powtarzane od wielu lat ogólniki, stereotypy lub strzępki informacji, z których niewiele da się zrozumieć. A prawda, którą należałoby w końcu zaakceptować jest taka, jak mówi dr Ewa Bryła, prezes Stowarzyszenia Dziedzictwo Mniejszości Karpackich (SDMK), że „dzisiejszej Tyrawy Wołoskiej nie byłoby bez wczorajszych ludzi różnorodnych w swym pochodzeniu, mowie i zwyczajach”.2

Witryna Ukraińskie gwary karpackie w Polsce powstała m.in. z myślą o ludziach otwartych, ciekawych świata, o tych, którzy szukają informacji o swoim regionie, o jej najczęściej już byłych ukraińskich mieszkańcach, o ich języku. Z założenia jej charakter jest popularno-naukowy, i skierowana jest nie tylko do językoznawców oraz dialektologów, ale też do propagatorów kultury regionów, nauczycieli i wszystkich pragnących poznać i zrozumieć kulturowy i językowy obraz tej „małej ojczyzny”. Głównym zadaniem naszego opracowania jest próba ocalenia od zapomnienia, i zachowania dla przyszłych pokoleń dziedzictwa kulturowego Karpat Wschodnich, którego elementem są również gwary ukraińskie, a także propagowanie wiedzy o tym regionie wśród użytkowników Internetu, który ostatnimi laty stał się dla wielu – zwłaszcza młodych ludzi – jedynym źródłem informacji.

Inicjatorem powstania strony internetowej Ukraińskie gwary karpackie w Polsce jest Stowarzyszenie Dziedzictwo Mniejszości Karpackich, działające od 2005 roku na rzecz ratowania dziedzictwa materialnego i duchowego, pierwotnie na terenie gminy Tyrawa Wołoska, a z czasem obejmując swoją opieką różne obiekty także poza jej granicami. Stowarzyszenie zrealizowało do tej pory kilkadziesiąt projektów, w ramach których m.in. wyremontowali ponad 30 cmentarzy oraz kontynuują remont 3 zrujnowanych cerkwi. Jednym z działań był projekt „Wielokulturowa Tyrawa Wołoska”, zrealizowany w 2008 roku, którego celem było również zebranie gwar ukraińskich na terenie gminy. W ramach tej inicjatywy został zapisany materiał gwarowy we wsiach Siemuszowa, Hołuczków, Rozpucie, Tyrawa Solna i Hłomcza. W kolejnych latach nagrania z innych wsi zostały zebrane przez członków Stowarzyszenia, w trakcie realizacji następnych projektów na terenie pobliskich gmin (np. Sanok, Zagórz, Bukowsko), a także przekazane przez osoby prywatne z ich własnych zbiorów. Fonotekę naszej strony internetowej planujemy sukcesywnie uzupełniać nagraniami gwar kolejnych wsi karpackich i udostępniać je osobom zainteresowanym kulturą karpacką.

Zarejestrowane od nosicieli języka i udostępniane na stronie www.dialekt-ua.org nagrania są nie tylko przykładami mowy mieszkańców Karpat Wschodnich, ale świadczą też o tym, że w tym regionie istniały nie tylko gwary polskie, a tym samym potwierdzają jego wielokulturowość. Te zapisy informują odbiorców o tym, że przez stulecia w tym zakątku żyli – we wzajemnym poszanowaniu i tolerancji – oraz współtworzyli jego kulturę Ukraińcy, Polacy i Żydzi. To niezwykłe miejsce, gdzie w nazwach własnych i miejscowej polszczyźnie zastygły ślady mowy tych, których już nie ma, gdzie rzymokatolicy modlą się w dawnych cerkwiach greckokatolickich i prawosławnych, gdzie na kamieniach starych cmentarzy wciąż widnieją Gwiazdy Dawida. Szkoda, że przez dziesiątki lat nie tylko nie dostrzegano kultury mniejszości narodowych, która jeszcze nie tak dawno przenikała się z kulturą polską, tworząc niepowtarzalną mozaikę tego regionu, ale wręcz napiętnowano ją i skazano na zapomnienie i ruinę. A czyż nie jest to świat warty poznania i zachowania jego nielicznych już okruchów dla przyszłych pokoleń?

Taki cel przyświeca SDMK, które powstało „z potrzeby przewartościowania złej przeszłości, narosłych konfliktów…, któremu zależy na przekuciu i odrzuceniu wielu krzywdzących stereotypów, fałszywego przekonania, że spokój społeczny to jednolitość kulturowa”. Jego twórcom zależy na tym, aby „tu gdzie mieszkało kilka grup etnicznych o ciekawej kulturze teraz do tej etniczności wrócić, przypomnieć, że nawet w naszych małych wsiach świat jest bardzo różnorodny, a dzięki temu bogaty i niebanalny.”

Podziękowania za wkład w powstanie przewodnika pragniemy skierować do wybitnych badaczy gwar języka ukraińskiego, prof. Michała Łesiowa i prof. Janusza Riegera, za pomoc w interpretacji zjawisk językowych oraz udostępnienie do publikacji internetowej prac naukowych ich autorstwa. Nie mniej wdzięczności kierujemy w stronę współpracownic prof. J. Riegera, które przed laty niestrudzenie zbierały materiał językowy (monografia „Studia nad słownictwem gwar ukraińskich w Polsce. Łemkowszczyzna i gwary nadsańskie”): Renaty Bronikowskiej, Adriany Kudryk, Katarzyny Domaradz, Urszuli Lewickiej, Mirosławy Onyszkanycz-Kowalskiej, Elżbiety Rudolf-Ziółkowskiej.

Językoznawczy wkład merytoryczny w narodziny witryny włożyła również dr Maria Borciuch pracująca w Zakładzie Filologii Ukraińskiej Instytutu Filologii Słowiańskiej Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej w Lublinie. Jednostka ta, dzięki przychylności jej kierownika, prof. Feliksa Czyżewskiego jest partnerem Stowarzyszenia.

Strona – wirtualny przewodnik powstał dzięki finansowemu wsparciu projektu realizowanego w 2013 roku przez SDMK w ramach programu „Małe zlecenia” Urzędu Marszałkowskiego Województwa Podkarpackiego (Uchwała nr 221/5247/13 Zarządu Województwa Podkarpackiego w Rzeszowie z dnia 2 kwietnia 2013 http://wrota.podkarpackie.pl/res/um/do/13/2kw/bukowsko_uchwala.pdf).
Jowita Kęcińska, Miejsce, rola i nauczanie języków regionalnych w (przyszłej) zjednoczonej Europie, [w:] Teoretyczne, badawcze i dydaktyczne założenia dialektologii, Łódź 1998.

 

http://ludziesektora.ngo.pl/ludziesektora/626994.html (14.08.2013)