Nadsanie

Podstawowe systemowe osobliwości gwar nadsańskich

  1. System dźwiękowy

W nadsańskich gwarach można odnaleźć takie zjawiska dźwiękowe, które można określić, jako archaiczne, między innymi dlatego, że dawne staroukraińskie rozróżnienie prasłowiańskich samogłosek i oraz ы (и) zachowało się w tych gwarach do dzisiaj, ale w nieco innym wariancie, niż w archaicznych gwarach bojkowskich i łemkowskich, o czym pisaliśmy już wcześniej.

W systemie samogłosek można wyróżnić kilka charakterystycznych dla tego areału językowego cech:

a) Za najistotniejszą cechę dźwiękową gwar nadsańskich uznaje się wymowę ogólnosłowiańskiego i jak i, które nie zmiękcza poprzedzających spółgłosek, np. хyдітi „ходити”, сіла „сила”, дітіна „дитина”, гудіна „гoдина”, маліна „малина”. To zjawisko, jak pisała M. Przepiórska – jest jednym z archaizmów, który dosyć silnie utrzymuje się w gwarach pogranicznych dzięki wpływowi w analogicznym zjawisku sąsiednich języków[132]. Chodzi tutaj oczywiście o wpływ sąsiednich polskich gwar i polskiego języka literackiego[133].

Takie samo i (poprzedniego rzędu, wysokiego poziomu, naprężone), niezmiękczające poprzedzających samogłosek, pojawia się w miejsce prasłowiańskiego o w nowych zamkniętych składach, np. ніс (dopełniacz) „нoсa”, стіў „cтіл”, діў „діл”, братів. Natomiast i pochodzące z prasłowiańskiego ѣ (ять), zmiękcza poprzedzające samogłoski, podobnie jak w ukraińskim języku literackim, np., л’іту, с’іну, д’іўка.

b) Gdy chodzi o refleksację prasłowiańskiego e w nowych zamkniętych składach, to czym dalej na zachód w obszarze występowania gwar nadsańskich, to częściej występują słowa w których e przechodzi w ‘y (ю), np. прынюс, матюр, тютка, мнют „мeд, мід”, пацюр, люг „ліг” itp. Jak stwierdziła M. Przepiórska, ta cecha spokrewnia gwarę nadsańską z gwarą Łemków, dlatego najczęściej występuje w zachodniej strefie. Następnie badaczka wymienia miejscowości, gdzie słyszała i zapisała formy z przejściem e w ‘y (ю): Kalników, Nienowice, Barycz, Stubno, Nakło, Torki, Medyka, Hurko, Drohojów, Korytniki, Krasice, Młynów, Pełnatycze, Tarnawka a Iwan Werchracki zapisał pod koniec XIX wieku takie formy w miejscowościach Nehrybka, Sośnica, Święte, Radymno, Ujkowice, Małkowice, Batycze, Ostrów[134].

c) Połączenia dźwiękowe ки, ги, хи wymawia się konsekwentnie na całym obszarze występowania gwar nadsańskich z wyjątkiem wsi w powiecie biłgorajskim, jak кi, гi, хi, np. кiну, гiну, cнiгі, гpixі, піругі „пирoги”, хітрий[135].

d) Jak w gwarach karpackich, tak i w gwarach nadsańskich utrzymuje się na ogół średnie ы najczęściej po wargowych i sonornych spółgłoskach a także w zakończeniach przymiotników, np. быті „бути”, кобыла, мытый, сыны, лыствы, рыба, лыса; w części tych gwar dźwięk ы przyjmuje bardziej tylną artykulację oraz labializację[136].

M. Przepiórska opisując to zjawisko językowe, stwierdza, że to tylne ы podobne jest do bojkowskiego ы w pozycji akcentowanej, występuje po wargowych (я быў, мылу „мило”, выґа), zębowych spółgłoskach (дым, тамтых) a po pojawia się nawet po ч, ж, ш w miejsce prasłowiańskiego i, np. жыту „жито”, шылу „шило”, вышытый, чистый. Badaczka zwraca szczególna uwagę na prefiks вы-, cząstkę бы i łącznik жы, gdzie często ich artykulacja zaokrągla się i robi wrażenie dźwięku y, głównie w nieakcentowanej pozycji, np. вуганев „виганяв”, вуриваї „вириває”, жыбy пішлі „щоби пішли”, він бу хтів „він би хoтів”[137].

e) W nadsańskich gwarach spostrzega się w miejsce ogólnoukraińskiego e w pozycji akcentowanej, zwężone e z bardziej tylnym położeniem języka[138], co badacze zapisują jak ê. W najnowszej swojej studium dotyczącym gwar nadsańskich (1986 r.) M. Przepiórska-Owczarenko, określa to zjawisko, jako wąską przednią wymowę głośnego ê, które w pozycjach nieakcentowanych przechodzi w i: дêрву „дeрeвo”, тêплу „тeплo”, біру „бeру”, піру „пeру”[139].

Wymowa dawnego i jak i niezmiękczającego poprzedzającej spółgłoski oraz wąskiego e akcentowanego – to dwie tak charakterystyczne cechy gwary nadsańskiej, ze przy ich pomocy, bez poznania innych zjawisk, można określić dilektyczną przynależność danej osoby[140]. Badaczka uznaje je za najistotniejsze dla gwary nadsańskiej. Te cechy językowe konsekwentnie występują w centralnej części jarosławskiego i przemyskiego powiatów a także w biłgorajskim powiecie na Chełmszczyźnie, ale znikają we wschodniej i południowej części powiatu Mościckiego oraz południowej części powiatu przemyskiego. (…) Wydawałoby Si – pisze O. Owczarenko – że to zjawisko mające oparcie w bliskim sąsiedztwie polskich gwar, powinno nasilać się i zajmować większy obszar w kierunku zachodnim. Tymczasem terytorium jego rozpowszechnienia na zachodzie ogranicza się do wąskiego pasa wzdłuż rzeki San i niespodziewanie znika w najdalej wysuniętych na zachód gwarach powiatu przemyskiego. I tak nie ma go we wsiach Pawłokoma, Siedliska, Poręby, Jabłonica, Wara, Łubna, Hłudno, Izdebki, leżące na zachód od Sanu[141].

f) W nieakcentowanej pozycji każde e konsekwentnie przechodzi w i: бірý, нісý, зрінє „зерня”, зіленый

g) Samogłoska o w pozycji nieakcentowanej zwęża się aż do przejścia w y, to tzw. ukanie, które w gwarach nadsańskich występuje bardzo konsekwentnie. Zjawisko to jest charakterystyczne dla naddniestrzańskich, huculskich i środkowo-nadbużańskich gwar języka ukraińskiego[142]. A oto przykłady tej cechy dźwiękowej: гулyва, дурога, курова, мутыка, гудіна[143]

h) Samogłoska a po miękkich i syczących spółgłoskach przechodzą przeważnie w ‘e (є), np. д’єкую, шкулєр „шкoляр”, жєба, рєт „pяд”, флєшка, п’єть, мнєсу „м’ясо” a w pozycji nieakcentowanej nawet w i: мулудіці „мoлoдиця”, каші „кашa”, сажі „сажa”, ходіт „ходять” itp.[144]

i) Występuje również w tych e w a, niezależnie od akcentu, ale przede wszystkim w sąsiedztwie ze spółgłoską p, np. сaрадінa „сeрeдинa”, варатену вeрeтенo, чаравікі „чeрeвики”, біраза „беpеза”, парахудіти „пeрeхoдити”, грачка „грeчка”, грабінь, рамінь To zjawisko – jak pisała M. Przepiórska – jest bardzo silnie zakorzenione w gwarze nadsańskiej i rozpowszechnione na całym tym obszarze. Przy czym badaczka zwraca uwagę, że w większości miejscowości jest ono konsekwentne we wszystkich wyżej wymienionych pozycjach, w innych występuje tylko w grupach *терт a nie występuje po ч, ж, ш (powiat biłgorajski), w niektórych występuje tylko sporadycznie albo w ogóle go nie ma[145]. Zdaniem K. Kisielewskiego jest to zjawisko wspólne z gwarą nadbużańską[146].

Jeśli chodzi o cechy charakterystyczne systemu spółgłosek gwar nadsańskich to zwracają na siebie uwagę takie zjawiska dźwiękowe:

a) Miękkie wargowe spółgłoski ulegają dyspalatalizacji w ten sposób, że po miękkich п, б, в przed samogłoskami pojawia się й a po miękkich мн’, np. бйілий, пйіст, робйіт, в гулявйі, мнєсу „м’яс”, мнісіц „місяць”, мніxкій „м’яxкій” itp. M. Przepiórska uważa, że ta cecha przez swoją żywotność, rozpowszechnienie i oryginalność zalicza się do podstawowych zjawisk charakteryzujących gwarę nadsańską. Występuje na całym obszarze gwarowym, z tym tylko, że na pograniczach traci swoją intensywność[147].

b) Po wargowych spółgłoskach i przed samogłoskami nie występuje na ogół epentetyczna (wstawne) spółgłoska л, np. люб’ю, див’юсі, сп’ю, лом’ю. Ta cecha spokrewnia gwary nadsańskie z innymi zachodnioukraińskimi, szczególnie z łemkowskimi i bojkowskimi[148].

Zdarzają się, na odwrót, takie formy, w których wstawne л znajduje się w takich pozycjach, gdzie nie występuje w innych gwarach języka ukraińskiego, np. плюру „перо до писання, pol. pióro” (wieś Starzawa), пльoнтру „piętro” (wieś Byków), плятру „стрих” (wieś Małnów)[149].

c) Spółgłoska в miesza się z г a ф – z х, w przyimkach i prefiksach, np. г лісі „в лісі”, гдома, гмер „вмер”, гвечір, г нас, гпав „впав”, хперіт. To zjawisko również jest charakterystyczne dla gwar łemkowskich[150] i dlatego, jak stwierdziła w 1938 roku M. Przepiórska, w zachodnich częściach bardziej zbliżonych do Łemków lub sąsiadujących z gwarami polskimi, dominuje г i х nad в i ф, w południowych i wschodnich na odwrót. Wyjątkami są miejscowości, gdzie nie występuje to zjawisko (Chotyniec, Kobylnica Ruska)[151].

d) Dla sytemu spółgłosek charakterystyczne jest tylnojęzykowe н przed к, г, ґ, х takie jak w języku polski i słowackim oraz w niektórych karpackich gwarach języka ukraińskiego[152], np. w takich słowach jak Ганка, стонґа, тенґій, драбінкі[153] w których н wymawia się jak tylnojęzykowe (jak polskie tango).

e) Tendencja przejścia końcowego i na końcu składu w dominuje nie tylko w formach czasu przeszłego czasowników (маў, даў, ходиў), ale istnieje także w słowach, w których л w języku literackim i w niektórych gwarach zachowało się, np. паўка „палка”, Міхаўкy „Михалкo”, віўкі „вилки”, стіў „стіл”, зу фсіx сіў „з yсіx сіл”, пунідіўка „пoнeділка” [154].

f) Wymowa ст jak сц (сціна, кісць, в місці „в місті”) dominująca prawie na całym obszarze występowania gwar nadsańskich, oprócz południowej grupy miejscowości (Tyszkowice, Husaków, Boleniowice, Zołotkowice), gdzie panuje wymowa ст[155]. Zjawisko przejścia ст w сц występuje także w innych zachodnioukraińskich gwarach, między innymi w wołyńskich[156].

g) Słowa rozpoczynające się samogłoskowym dźwiękiem, przyjmują z reguły tzw. protetyczny spółgłoskowy na początku słowa, to może być в-, (ў-); воку „вокo”, вобрас „образ”, ўострий „гострий”, вогірук „огірoк”, ўухо „ухо”, вакація „акація”[157]; pojawia się także protetyczne й– (Їван, їнчий „iнший”, янгіл „aнгeл”, анґрист „аргус, pol. agrest” i protetyczne г-, np. госінь, Гамерика, гаришт, галярм, горати, губіт „oбід”[158].

W tym odniesieniu oryginalnym zjawiskiem jest pojawienie się ль w miejsce protetycznego й a л w roli protetycznej spółgłoski. Przykłady: Лілько „Iлько”, Люлька „Julka, Юлька”, лігла „ігла, голка”, лупаўка „опавка”, лутава „отава”[159].

h) Badaczka gwar nadsańskich M. Przepiórska zwraca uwagę na progresywną asymilację spółgłosek, w efekcie к pod wpływem poprzedzającego dźwięcznego dźwięku zmienia się w ґ, np. слізґу „слизько”, ліжґу ліжко, парібґі „парyбки”, ябґу яблуко, Фідьґо Федько itp. [160] To nadzwyczajnie ciekawe zjawisko progresywnej asymilacji, prawdopodobnie nigdzie na całym obszarze ukraińskich gwar nie występuje w takich rozmiarach i tak konsekwentnie jak tutaj – stwierdzała autorytatywnie M. Przepiórska w swojej monografii o gwarach nadsańskich w 1938 roku i dodała, że ta cecha jest bardzo żywa i występuje głównie w jądrze gwary nadsańskiej, w miejscach, które zachowały inne typowe zjawiska, przy czym można było zauważyć tendencję do „zamierania tego zjawiska”[161].

i) W porównaniu z językiem ukraińskim stają się twarde:

– końcowe ть- w zakończeniu 3 osoby liczby pojedynczej i mnogiej czasu teraźniejszego i 2 osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego (3 osoby liczby pojedynczej czasu teraźniejszego: ходіт, робіт, „ходить, робить”; 3 osoby liczby mnogiej czasu teraźniejszego: ход’іт, робйіт, „ходять, роблять”; 2 osoby liczby mnogiej trybu rozkazującego: худіт, рубіт, „ходiть, робiть”);

– końcowe ть- w przysłówkach досит, навит;

– końcowe ць: хлопіц „хлопeць”, периц, гурнец, кінец, мнісіц, заїц;

cь- i –ць- w sufiksach – cьк- i –цьк-, np., жытніску, хлупчыску, капусніску, німецкій, кракувецкій[162].

Oprócz tego, kończąc przegląd najciekawszych cech dźwiękowych gwar nadsańskich, należy omówić miejsce akcentu w słowach. Akcent z zasady w gwarach nadsańskich jest ruchomy, podobnie jak w języku ukraińskim, ale jego miejsce często różni się od miejsca ogólno ukraińskiego akcentu, np. стóю, старіствó, стápa, гадам, трімам, пувідам itp. Kwestia miejsca akcentu jest bardzo złożona dla opisu pojedynczych odchyleń ogólno ukraińskiej normy. M. Przepiórska zbadawszy cały areał gwar nadsańskich stwierdziła, że z punktu widzenia akcentowania słów terytorium gwar nadsańskich można podzielić na dwie części:

a) na wschód od Sanu, gdzie panuje umiarkowana jednolitość i prawidłowość oraz nie ma jaskrawych różnic między pojedynczymi gwarami;

b) na zachód od Sanu rozpoczyna się już różnorodność dotycząca akcentu, która wzrasta w miarę coraz większej styczności z językiem polskim[163].

Tak w skrócie można przedstawić najbardziej rozpowszechnione cechy fonetyczne gwar nadsańskich, które razem w całości charakteryzują odrębność tego ukraińskiego areału językowego z fonetycznego punktu widzenia[164]. K. Kisielewski charakteryzując gwary nadsańskie, przede wszystkim poprzez cechy dźwiękowe, uogólniając kwestię, zauważył, że gwary przeważnie nie są wyodrębnione jedna od drugiej wyraźną granicą a stopniowo jedna w drugą przechodzą. Dlatego też w podstawę opisu dialektu wchodzą jego najjaskrawsze cechy, które niekoniecznie można odnaleźć w każdej należącej do danego dialektu gwarze[165].

 

[132] М. Пжеп’юрська, Надсянський говip, Варшава 1938, s. 15.

[133] M. Łesiów, Gwary ukraińskie na terenie Polski Ludowej, Slavia Orientalis, r. XXII, zesz. 1, Warszawa 1973, s. 74.

[134] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 16.

[135] Tamże, s. 15; M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[136] Ф. Т. Жилко, Нарис дiaлектологiї української мови, Київ 1966, s. 204.

[137] Więcej przykładów i szersze przedstawienie tej problematyki znajdziemy w: М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 18-19.

[138] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 204.

[139] М. Пжеп’юрська-Овчаренко, Мова українців Надсяння, Чікаґо 1986, s. 290.

[140] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 21.

[141] М. Пжеп’юрська-Овчаренко, op. cit., s. 290.

[142] O. Горбач, Говірка Комарна й Комарнянщини, зб. Комарнo-Рудки та околиця, Збірник історично-мемуарних географічних i побутових матерiaлів. НТШ: «Український архів», t. 43, Нью-Йорк 1987, s. 320.

[143] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 21. O. Горбач, op. cit., s. 321; M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[144] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 21.

[145] Tamże, s. 20-21.

[146] К. Кисiлeвський, Надсянський говip, «Енциклопедія українознавства в двох томах», t. I, 1949, s. 342.

[147] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 24; Я. Пура, Говори Західної Дрогобиччины, ч. 1, Львів 1958, s. 11.

[148] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 90.

[149] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 24.

[150] Ф. Т. Жилко, Говори…, s. 90.

[151] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 25-26.

[152] Ф. Т. Жилко, Нариси з діалектологі української мови, wyd. II, Київ 1966, s. 206.

[153] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 26.

[154] Tamże, s. 27.

[155] Tamże, s. 28.

[156] O. Горбач, op. cit., s. 321.

[157] Tamże, s. 321: przestawne ў-// в-, w słowach typu воку, вострий odróżniają naddniestrzańsko-nadsańskie gwary od wołyńskich.

[158] Por. Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206.

[159] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 30.

[160] Więcej przykładów zob. Tamże, s. 30.

[161] Tamże, s. 30-31.

[162] Więcej przykładów pojedynczych form i ich objaśnienie znajdziecie: Tamże, s. 32-33.

[163] Tamże, s. 33-35.

[164] O. Horbacz wymienił 13 różnych cech fonetycznych charakterystycznych dla gwar nadsańskich w: Енциклопедія українознавства. Словниква частина, II 5, Париж-Нью Йорк 1966, s. 1677-1678.

[165] К. Кисiлeвський, op. cit., s. 341.

[166] M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[167] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 38-39.

[168] Я. Пура, op. cit., s. 47; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206; O. Горбач, Енциклопедія…, s. 1678.

[169] Podział rzeczowników pod względem odmiany. Zob. M. Жовтобрюх, Б. Кулик, Курс сучасної літературної мови, cz. 1, Київ 1972, s. 224; na temat tej odmiany: s. 236.

[170] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 37.

[171] Tamże, s. 39; O. Горбач, Енциклопедія…, s. 1678; Я. Пура, op. cit., s. 47.

[172] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 37-38.

[173] Tamże, s. 39.

[174] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 91; O. Горбач, op. cit., s. 1677; М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 40.

[175] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 40.

[176] Tamże, s. 36.

[177] Tamże, s. 39.

[178] Tamże, s. 40; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206.

[179] Ю. Шерех, Нарис сучасної літературної мови, Мюнхен 1951, s. 226.

[180] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 41.

[181] Tamże, s. 41.

[182] Tamże, s. 42.

[183] Tamże, s. 42.

[184] Tamże, s. 43.

[185] Tamże, s. 44.

[186] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 206; M. Łesiów, op. cit., s. 74.

[187] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[188] Tamże, s. 44.

[189] Tamże, s. 44.

[190] I. Зілинський, Карта українських говорів з поясненнями, Варшава 1934, s. 7.

[191] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[192] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 201.

[193] М. Пжеп’юрська, op. cit., s. 44.

[194] Tamże, s. 45.

[195] Tamże, s. 45.


Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997, str.