Łemkowszczyzna

Podstawowe i charakterystyczne cechy gwar łemkowskich 1

Gwary łemkowskie różnią się między sobą w wielu detalach, które można dostrzec na mapach atlasu językowego. Nie można mówić o jednym systemie gwar łemkowskich, jako jednej całości. Chcę tutaj zwrócić uwagę na te cechy, które wyróżniają łemkowskie terytorium językowe od innych, chociaż nie zawsze występują wszędzie tam, gdzie funkcjonują gwary łemkowskie; niekiedy niektóre łemkowskie cechy językowe pojawiają się poza granicami występowania dialektu łemkowskiego i cechują inne gwary karpackie czy też gwary zachodnioukraińskie. O tym będę informował w miarę możliwości czytelnika.

1. System dźwiękowy (fonetyka)
Pierwszą kwestią, która odnosi się do systemu dźwiękowego jest akcent. Ukraiński język literacki posiada w przeciwieństwie do języka polskiego, różnie umiejscowiony, wolny akcent a nie na trwale przymocowany do pewnego miejsca dla wszystkich słów danego języka . Pod tym względem wiele a nawet większość gwar łemkowskich cechuje się podobnie umiejscowionym akcentem w wyrazach, trwałym akcentem na drugiej sylabie od końca, tak jak w języku polskim, pod wpływem którego takie umiejscowienie akcentu się utrwaliło.

Z punktu widzenia umiejscowienia akcentu prof. Z Stieber dzieli nawet Łemkowszczyznę na dwie części: zachodnią, posiadającą polski akcent i wschodnią mającą wschodniosłowiański akcent: Obszar nazwany Łemkowszczyzną mówił gwarami o dwóch wyraźnie różnych typach. Zachodnia jego część ma, jak wiadomo akcent polski na drugiej od końca, wschodnia ma akcent zupełnie ruchomy, tak jak reszta dialektów ukraińskich (…) . Badacz ten stwierdza, że z punktu widzenia akcentuacji terytorium Łemkowszczyzny stanowi wyjątek na całym wschodniosłowiańskim obszarze . Zgodnie z badaniami prof. Z. Stiebera niestały akcent występuje już w Łupkowie, Radoszycach, Dołżycy nad Osławą, Czystogarbie, Jaworniku, Morochowie, Wysoczanach, Mokrym, Zahutyniu, Stróżu, Sanoczku, Czerteżu, Kostarowcach i na wschód i północny-wschód od wymienionych miejscowości. Oczywiście są wsie, gdzie przy stałym akcencie można zarejestrować pozostałości dawnego ruchomego akcentu, przede wszystkim w formach czasownikowych. Zagadnienia na temat powyższej problematyki znajdują się w specjalnym rozdziale monografii Z. Stiebera dotyczącym dźwiękowego systemu gwary łemkowskiej: Pod samym Sanokiem pod Osławą i dalej na wschód panował akcent, jak już wspomniałem, w zasadzie typowo ukraiński. Nie znaczy to, że nie było różnic pod tym względem między gwarami tych okolic a literackim językiem ukraińskim, owszem różnice takie są wcale częste. Działały tu niewątpliwie wyrównania analogiczne, zapewne też i inne czynniki .

Dla absolutnej większości gwar łemkowskich, na zachód od linii wyznaczonej przez wyszczególnione powyżej miejscowości, stały akcent typu вóда, віно, дóхыж, дóраз, jest cechą bardzo charakterystyczną .

Dźwiękowy system gwar łemkowskich ma, można powiedzieć, archaiczny charakter w porównaniu z ukraińskim językiem literackim. Do takich archaicznych (dawnych) elementów w gwarach łemkowskich można zaliczyć:

a) Rozróżnienie dawnego przedniego и od średniego ы, które charakteryzowało prasłowiański i staroukraiński system samogłosek. U Łemków występują dwa rodzaje и – w takich słowach, jak сила, вино, милий, миска, jest bardziej przednie a w formach typu быкы, ногы, мыло, была jest średnie. W dialektycznych zapisach a nawet w popularnych publikacjach te dwa rodzaje и wyróżniają się graficznie: сила, ale – мыло[1]. Dawny fonem ы zachował się, jednak, we wszystkich prawie karpackich gwarach języka ukraińskiego[2].

Szczegółowo rozpatrując tą kwestię prof. Z. Stieber udowadnia, że niekiedy ukazanie odmienności starego ы od и, może zależeć także od tego, po jakiej samogłosce ono występuje[3].

b) Prasłowiańskie i (odpowiednik ukraińskiego и) na zachodnim krańcu łemkowskiego obszaru językowego wymawia się jak i bez zmiękczenia wcześniejszych spółgłosek. Taką wymowę zarejestrował Stieber we wsiach Żegiestów, Werchomla, Nowa Wieś, Leluchów, Dubne a także w niektórych wsiach na południe od Karpat[1]. Wymowę typu ходіти, гріб „гриб”, віно można zaliczyć do archaicznej – stara wymowa mogła tam utrzymać się poprzez dodatkowy wpływ polskiego lub słowackiego języka.

Z wymowy pośredniej pomiędzy i a и pojawiło się coś podobnego do ий, co zrejestrował prof. P. Zwoliński we wsi Bereść: колий „коли”, плестий „плести”, iдий „iди”, мы былий „ми були”, гусий „гуси” itp. Profesor Z. Stieber uważa, że to yj trzeba chyba traktować jako stopień pośredni między i a y: początek samogłoski uległ rozszerzeniu, gdy koniec jeszcze zachował pierwotna wąskość artykulacji[2].

c) Archaiczny charakter mają również dźwięki, które pojawiają się w miejsce staroukraińskich przedłużonych o i e w nowych zamkniętych składach.

W ukraińskim języku literackim staroukraińskie o przedłużone w nowych zamkniętych składach wymawia się jak i (хвіст, стіл, під столом, віл itd.). Na zachodzie Łemkowszczyzny pojawia się niekiedy w tych miejscach ы: бып „біб”, бык „бік”, кынь „кінь”, выc „віз”. Taką wymowę zapisał Z. Stieber we wsiach Jaworki i Zubrzyk.

W południowo-wschodniej części regionu, we wsiach Cisna, Dołżyca w tych samych pozycjach badacz rejestruje dźwięk zbliżony do labializowanego у: тулькo, нучь, дум, бульше itp.

Na większości terytorium Łemkowszczyzny słychać wymowę tego typu, dawnego przedłużonego o, zgodnie z ogólnie ukraińską, ale w niektórych miejscach badacze zapisali wyjątki z и, ы lub у. Są to wyjątki z pojedynczych wsi, jak na przykład Wielopole: гирняки, загыр’я, потик, нуч; ze wsi Rabe: мицни, пидгорля, яблинка, пизнішше, спиткав itp. Jak zauważa Z. Stieber, w tym przypadku można stwierdzić, że i w takich sytuacjach rozpowszechnia się coraz bardziej a wymowa archaiczna upodabnia się do ogólnoukraińskiej. Jest to wyraźnie zauważalne, jeśli porównamy zapisy I. Werchrackiego z końca XIX wieku z zapisami Z. Stiebera z lat 30-tych XX wieku[1].

Również staroukraińskie e, w nowych zamkniętych składach w języku ukraińskim przeszło w i. W gwarach łemkowskich niekiedy pojawia się w tym miejscu у. Na temat tego zjawiska Z. Stieber pisał: Każda forma z u’ ma nieco inny zasięg, niemniej można jak przybliżoną granicę u pochodzącego z e po polskiej stronie podać linię idąca przez Wisłok Dolny i Górny, Karlików i Morochów. Pas z u ciągnie się jednak dalej na północ, wzdłuż polskiej granicy językowej, skoro formy jak ńus etc. mamy jeszcze w Kuźminie (dawny powiat dobromilski). Na wschód od wymienionej dopiero co linii formy z u stają się coraz rzadsze, aż znikają zupełnie[2].

Badacz systemu dźwiękowego gwar łemkowskich podał dalej dokładny zasięg występowania formy z у, które pochodzi z przedłużonego e w nowych zamkniętych składach, na przykład: палюнка, печункы, щутка, попюв, мют, вечур, підвечурок, люд, пачускы, тютка, пюрко, пацюрки, вертюрник „nazwa gada” itp. obok form z i, które brzmią jak w języku ukraińskim[3].

Ta cecha (przejście z e do у) zbliża karpackie gwary, w tym łemkowskie, do północnych z jedną różnicą, polegająca na tym, że w północnych gwarach takie у zależy od miejsca akcentu a w łemkowskich nie[4].

Wśród sąsiednich ukraińskich gwar, łemkowskie wyróżniają się również tym, że a po miękkich i syczących spółgłoskach przeważnie zachowuje się we wszystkich pozycjach, tak jak w ukraińskim języku literackim, na przykład: тягне, пряджа, робят, м’ясо itp. Łemkowszczyzna jak uogólnia Z. Stieber, w zasadzie nie ma zwężenia a po palatalnej[5].

Analogicznie jak w literackim języku ukraińskim, gdzie pojawia się dźwiękowe połączenie –ри-, w gwarach łemkowskich często występuje tego typu połączenie –ир-, na przykład хирбет „хpибет”, хирмит „хpимить”[1]. Z. Stieber pokazuje geograficzne występowanie tego zjawiska na Łemkowszczyźnie w pojedynczych słowach, gdzie jest możliwe występowanie -ир-, -ыр-, na przykład: дырва „дpoва”, кыртиця „крот”, хырмитiь „хpимить”, гыртан, гыртанкa, хырбет, пирщ „пpищ”, пирщик, тырваті, тырвалий, обырви „брови”, кырви „крові”, сылзы „сльози”, блыха „блоха”[2]. Takie formy charakterystyczne dla gwar łemkowskich, czasami zamieniane są podobnymi do ogólno ukraińskiego typu: хpымит, хpибет, брови, слeзы, блоха albo z brzmieniem, które wskazywałoby na wpływ języka polskiego lub słowackiego, na przykład: дpeва, крeт, кртань, брвi.

Polski wpływ widać również w niektórych słowach, które powinny mieć pełnogłos, na przykład: борода, оборіг, борона, подорожний, дорогий itp. Oczywiście w większości gwar łemkowskich występują pełnodźwiękowe formy. Według Z. Stiebera, który tą kwestię zbadał dosyć dokładnie, wszędzie na Łemkowszczyźnie mówi się: борода, боріг, оборіг, оборoг, борона, боронити, борозда, дорогый, гороx, короткый, корова, мороз, спорохніте, порoг, поріг, скородити, сорока, здоров’я, торокы, воробель, воробець, ворона, ворота, голова, холошні, колода, колодка, полотно, полова, солодке молоко, солома, соловій, толока, волокно, волосы, волося, беріx, берег, берест, береза, черемха, чересло, черес „trzos”, черешня, дерево, смерек, середина, веретено, жереб’я, пелех, полоти, половa, оболочы, жолоб, ожелец, ожелеcт. Występują jednak pojedyncze słowa, odpowiedniki wyżej wymienionych, w których mamy polskie analogiczne niepełno głosowe połączenia dźwiękowe, na przykład: дріґa lub дрыґa „дорогa” (Jaworki, Żegiestów, Werchomla), оґріт „город” (Jaworki), мрочится (Besko), спрухніле (Posada Górna), шкавронок (zachodnia Łemkowszczyzna), гловакы „gatunek ryby” (Wysowa), gdzie indziej: гoловакы, клониця (zachodnia Łemkowszczyzna), пані млода (zachodnia Łemkowszczyzna), пловая „krowa” (jednak w większości wsi пoлова), словік „соловeй” (w okolicach Sanoka i Leska), тлока „толока” (przeważnie na zachodzie), претак „przetak” (Krempna), представліня „przedstawienie” (Gładyszów), препіка (na zachodzie i dalej na wschód препілка, препелиця), през „через” (częściej na zachodzie), стрін, срін „szron” (Werchomla, Berest, Uście Ruskie), вред i веред, плевнік obok пeлевник (przybudówka stodoły) itp. Na całym obszarze Łemkowszczyzny pojawiają się takie formy pochodzenia polskiego z niepełnogłośnym dźwiękowym połączeniem w słowach: кролік, крiль, кролі, хлоп, хлопець, хлопчиско, злото, преці „проте”, треба, жрудло, зьрудло lub жрiдло.

To pokazuje znaczny wpływ języka polskiego, co jednak nie zmienia wschodniosłowiańskiego, ukraińskiego charakteru gwar łemkowskich, w których absolutnie przeważają pełnogłosowe formy.

W badaniach dialektologów podkreśla się fakt, iż samogłoski w gwarach łemkowskich należą do systemu wokalicznego. Z. Stieber wymienia cztery typy takich systemów: Na Łemkowszczyźnie i znanych mi wsiach Czechosłowacji występowały w zasadzie cztery systemy fonemów wokalicznych:

  1. System składający się z sześciu (6) samogłoskowych fonem „і, ы, у, е, о, а” występuje na całej łemkowskiej części powiatu nowosądeckiego oraz w niektórych wsiach powiatu gorlickiego. Brakuje w systemie ogólnoukraińskiego и[1], które jest zastąpione, zasadniczo przez średniodźwięczną samogłoską ы; Z. Stieber określa ten dźwięk w ten sposób: Samogłoska płaska, gdy chodzi o położenie warg, średnia lub nieco tylnia, gdy chodzi o poziome położenie języka, wysoka na wysokości e i u, gdy chodzi o wzniesienie środka i częściowo tyłu języka[2].
  2. System składający się z siedmiu (7) samogłoskowych fonem: «i, и, ы, у, е, о, а», występuje zdaniem Z. Stiebra we wsiach wschodniej Łemkowszczyzny i częściowo na terenie byłego powiatu gorlickiego. W tym systemie oprócz typowych dla ogólnoukraińskich samogłoskowych fonem, występuje dodatkowo średnie ы, o którym mówiłem wcześniej[3].
  3. Z. Stieber wyróżnia jeszcze dwa systemy samogłoskowych fonem z ograniczonym zakresem ich rozpowszechnienia, na przykład system samogłosek, który składa się z ośmiu fonem: «i, ы, у, и, ў, е, о, а», zarejestrowany został przez badacza jedynie w dwóch wsiach powiatu leskiego (Wielopole i Łukowe)[4].

Badacz ten szczegółowo omówiwszy najdrobniejsze zjawiska sytemu samogłosek gwar łemkowskich, tak podsumowuje rozdział swojej monografii: W stosunku do ogólnoukraińskiego cechowała łemkowskie systemy wokaliczne wyraźna archaiczność[5].

System samogłosek gwar łemkowskich różni się od występujących w innych gwarach i w ukraińskim języku literackim niektórymi cechami systemowymi lub jedynie w szczegółach.

Gdy mówimy o samogłoskach wargowych, zwraca na siebie uwagę zjawisko przejścia в przed innymi samogłoskami w г lub х, na przykład г нас „в нас”, хперед „вперед”, хдова „вдова”[1]. Ta cecha upodabnia gwary łemkowskie do nadsańskich[2]. Jednak to zjawisko, jak udowadnia Z. Stieber, dotyczy ograniczonej liczby przykładów, a konkretnie przymiotnika i prefiksu в a do formy typu г місцi, г лісі, г Риманові, występuje prawie na całek Łemkowszczyźnie. Inaczej wygląda sprawa ze słowem вдова, które szczególnie na południu Łemkowszczyzny brzmi jak гдова lub ґдова. Rzadziej rejestrują badacze także formę ґдовец. Podobne zjawisko fonetyczne zrejestrowano również w słowie гвакы, co з глакы a to з влакы, we wsi Długie[3].

Duża część łemkowskiego terytorium językowego przejawia tendencję, którą Z. Stieber określa, jako: skłonność do przesuwania artykulacji t’, d’ ku tyłowi; czyli chodzi o wymowę typu кісто, оґіж zamiast тісто, одіж[1]. Ta cecha jest charakterystyczna dla gwar południowoukraińskich, o czym pisze F. Żyłko: Zmiękczone spółgłoski w południowo-wschodnich gwarach są do pewnego stopnia nietrwałe w wymowie, to znaczy przechodzą w inne spółgłoski. To przejawia się na przykład w tym, że д’, т’ w pozycji przed i zmieniają swój charakter i niekiedy przechodzą д’ w ґ, т’ w к’[2]. Jak stwierdza tenże badacz, cecha ta z rzadka może pojawiać się także w innych gwarach języka ukraińskiego; na przykład w południowo-wschodnich czasem spotykamy кісно „тісно”, кісто „тісто”[3].

Stwardnienie końcowych miękkich samogłosek т’, д’, н’, ц’ pojawia na większości łemkowskiego obszaru językowego. Jak pisze Z. Stieber: najpowszechniejsza jest ta dyspalatalizacja w powiatach nowosądeckim, gorlickim, jasielskim i krośnieńskim, gdzie tylko wyjątkowo spotyka się formy z t’, które można wytłumaczyć wpływem cerkwi etc.[4]. To stwardnienie dawnych miękkich samogłosek na końcu wyrazów, jest osobliwością gwar łemkowskich wśród innych gwar karpackich języka ukraińskiego[5].

W miejsce prasłowiańskiego połączenia dźwiękowego дй, w języku ukraiński pojawia się na ogół ж, na przykład одіж, межа, пряжа, іржа oraz ржа, рижк, сажа, чужий itp., natomiast w gwarach łemkowskich pojawia się w takich sytuacjach afrykata дж, jak wielu innych ukraińskich karpackich gwarach[6].

Z. Stieber szczegółowo zanalizował pojedyncze słowa, gdzie możliwa jest obecność tej samogłoski, która w gwarach łemkowskich brzmi jak дж twarde lub miękkie, na przykład одeджa, меджа, пряджа, рджа lub ржджа, рыджыкы, саджа, чуджий itp.[7]. Historycy języka uważają дж za dźwięk starszy od ж w tym miejscu[8].

Stąd też, to byłaby jeszcze jedna archaiczna cecha gwar łemkowskich.

Występują przy tym we wsiach pojedyncze przejawy zachodniosłowiańskiego, ogólnie rzecz biorąc polskiego odpowiednika tej fonemy, w postaci дз, na przykład рдза, рыдзікы, садза, co można tłumaczyć zapożyczeniami takich słów z języka polskiego.

Na całym terytorium gwar łemkowskich występuje zmiana ш na ч przed początkowym к w wyrazach чкода „шкода”, чкола „школа”[9]. Ta cecha charakteryzuje również gwary bojkowskie[10].

Ogólnie wiadomo, że w gwarach łemkowskich spółgłoska л przed samogłoskami tylnego rzędu a, o, y wymawia się, jak nieskładniotwórcze y (jak w polskiej wymowie), albo jak в[11]. Jednak, jak szczegółowo i dokładnie zanalizował tą kwestię Z. Stieber, nie wszędzie na Łemkowszczyźnie jest obecna taka wymowa. Badacz stwierdził, że taka wymowa л (ў lub в) jest obecna na obszarze od Barwinka, Tylawy, Trzciany na wschodzie do wsi Konieczna, Uście Ruskie i Florynka na zachodniej granicy dialektu łemkowskiego. Dalej na zachód badacz odnotowuje odejście od tej cechy, na przykład w miejscowościach Nowa Wieś, Powroźnik, Leluchów, Dubne dominuje nieskładniotwórcze y, natomiast we wsiach Muszynka, Wysowa, Hańczowa przeważa wymowa л. We wsi Werchomla przeważnie wymawia się przedniojęzykowe л a nieskładniotwórcze y wymawiają tylko niektórzy mieszkańcy[12].

Ta cecha uważana jest za jeden z przejawów wpływu języka polskiego na łemkowską fonetykę i jest charakterystyczna dla większości gwar łemkowskich oprócz niektórych wyjątków. Na północnym-wschodzie łemkowskiego obszaru językowego dominuje wymowa przedniojęzykowego twardego л. Stąd wynikło oburzenie W. Wadiaka w 1965 roku podczas znanej dyskusji na temat zasad pisowni tzw. łemkowskiej strony „Naszego Słowa”. W. Wadiak pisał wówczas: …pozwalam sobie zauważyć, że jak rdzennego Łemka, dziwi jak to się stało, że w „Naszym Słowie” bardzo często używa się czasowników z zakończeniami –во, -ва (ходива, робива, мусіва) itd. Stwierdzam, że w Sanockim nikt i nigdzie nie używa takich słów, jak «мовоко», «мовива» itp. a mówi się: я пряла, молоко. Przypuszczam, ze jedynie w niektórych wsiach w Gorlickim, jak na przykład Florynka, używano takiej gwary, która niepotrzebnie weszła na łamy «Łemkowskiej strony» i prawdę powiedziawszy, razi słuch jako niezgodna z językiem ukraińskim[13]. Przedstawiłem tą sytuacje w dyskusji, aby pokazać jak istotna kwestią jest niekiedy jedna dźwiękowa cecha i jak wrażliwymi wobec brzmienia języka bywają mieszkańcy pojedynczych miejscowości.

Inna osoba zabierająca głos w tej sprawie stwierdziła, że ukraińskie л w gwarze łemkowskiej wymawia się przeważnie i dlatego pisze się jak в[14]. Dyskusja na ten i inne tematy językowe była ożywiona i dosyć ostra. Wówczas również i ja opublikowałem artykuł dotyczący tej kwestii, będący odpowiedzią na wątpliwości czytelników „Naszego Słowa”, czy jest в z л w gwarach łemkowskich, czy go niema i czy należy w zasadach pisowni Łemkowskiej strony w „Naszym Słowie” je uwzględniać[15].

Przy okazji należy stwierdzić, że na Łemkowszczyźnie a dokładnie w okolicach Komańczy i w kilku miejscach na południe od polsko-słowackiej granicy występuje tzw. średni lub połtawski rodzaj л, który przypomina coś pośredniego pomiędzy twardozębowym л a miękkim ль[16].

W systemie samogłosek gwar łemkowskich dominuje glottalne (krtaniowe) lub laryngalne г, podobnie jak w języku ukraińskim. Przy tym pojawia się niekiedy tylnojęzykowe ґ (g), na co wyraźnie zwrócił uwagę Z, Stieber, pisząc: Są to oczywiście zapożyczenia z polskiego, jak gacok, gacko, gadati, gardło, driga, ogin, wilgot, gamba, garnec, garwo, rogal[17].

Wśród słów, w których występuje tylnojęzykowe ґ, są także zapożyczenia z języka niemieckiego (ґрулі, ґанкі, ґвавти, ґратя, трaґарі, морґы, ґміна), z węgierskiego (ґазда, шаргуля), czy też rumuńskiego (ґpyник, стyнґа, ґeлетар, румеаті). Niekiedy obce ґ przechodziło w г, na przykład гpyник, ґpyнoк[18].

Możliwe, ze słów z ґ w gwarach łemkowskich jest nieco więcej, niż w innych zachodnioukraińskich gwarach. Ma to swoje źródło w intensywniejszym wpływie języka polskiego i innych języków na gwary łemkowskie.

Podsumowując szczegółowy przegląd samogłosek w gwarach łemkowskich, Z. Stieber stwierdza, że system ten, gdy mówimy o ilości samogłoskowych fonem, prawie pokrywa się z systemem zachodnioukraińskich dialektów, który składa się z 30 samogłoskowych fonem opisanych przez K. Dejnę[1]. Różnicę widzi Z. Stieber w niektórych szczegółach, które mogą być ważne dla ogólnej fonetyki i fonologii, ale trudno je wyjaśniać w popularno-naukowym opracowaniu[2].

 

 


1. Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997, str.