Bojkowszczyzna

Podstawowe i charakterystyczne cechy gwar bojkowskich

Chce tutaj zwrócić uwagę na te charakterystyczne cechy językowe, które wyróżniają bojkowskie terytorium językowe od innych, chociaż nie zawsze pojawiają się one wszędzie, gdzie występują gwary bojkowskie. Niekiedy bojkowskie cechy językowe występują poza granicami Bojkowszczyzny i charakteryzują również inne karpackie czy też południowo-zachodnie gwary języka ukraińskiego. O tym należy informować czytelnika na ile to możliwe, bo nie zawsze występowanie niektórych systemowych cech dostatecznie zbadali językoznawcy-dialektolodzy.

  1. System dźwiękowy (fonetyka)

System dźwiękowy gwar bojkowskich ma, podobnie jak łemkowskich, archaiczny charakter w porównaniu z ukraińskim językiem literackim i innymi gwarami. Do takich archaicznych (dawnych) elementów w gwarach bojkowskich można zaliczyć przede wszystkim to, że dawne przednie и odróżnia się od średniego ы, co charakteryzowało prasłowiański i staro ukraiński system dźwiękowy, na przykład: стрыко, могыла, волы, згынуты, ale сила, вино, милий. Ta cecha charakteryzuje również gwary łemkowskie[174]. F. T. Żyłko informuje, że fonem и ma wariant – tylne ы – przeważnie w południowych gwarach bojkowskich[175].

Zachowały się tutaj grupy кы, гы, хы z okresu staroruskiego[176]. W. Kuraszkiewicz w swoim podręczniku do wschodniosłowiańskiej filologii stwierdza, że w gwarach bojkowskich rozróżniają się dawne iy i wyjaśnia: Dlatego, że samogłoska zachowała wymowę archaiczną, jako tylna, niewargowa zapisywana jak ы lub wargowa, choć od и zapisywana jak w, o często także po k, g, h, u Bojków i Łemków po obu stronach Karpat[177].

Tan labializowany wariant ы (zapis: ы) niekiedy prawie zlewa się z fonemem o: сын, лысый, два воло, на високі горі[178]. Badacze zauważyli, że wymowa ы rozpowszechniona jest przeważnie w miejscowościach, sąsiadujących z polskimi obszarami językowymi lub gdzie występują pokrewne gwary z dialektami bojkowskimi lub łemkowskimi[179].

Samogłoska a po spółgłoskach miękkich, syczących i й, przeważnie nie zwęża się i ta cecha odróżnia gwary bojkowskie od sąsiednich naddniestrzańskich i nadsańskich, gdzie takie zwężenie występuje stale i konsekwentnie[180]. W gwarach bojkowskich występuje również podwyższenie artykulacji a akcentowanego, ze zbliżeniem do i w słowie щістє „щaстя” a także w niektórych słowach po miękkich i historycznie miękkich spółgłosek, na przykład с’вито, ч’ис, поридк, бурин „бурян” itp.[181].

Natomiast a w pozycja przed в (y) nabywa labializacji i nieco zwęża swoją wymowę, na przykład: лоука, доу, моу; cecha ta występuje w gwarach nadsańskich[182] i naddniestrzańskich (znam taką wymowę z mojej rodzinnej wsi Stara Huta – w obecnym rejonie Monastyrskim na Tarnopolszczyźnie).

Przed miękką spółgłoską, e może zwężać się, na przykład: двêpi, кудêля, хлопêць, тeпêрь itp.[183].

Fonem o w pozycji nieakcentowanej rzadziej podwyższa swoją artykulację niż w sąsiednich gwarach naddniestrzańskich i nadsańskich, stąd też w mniejszym zakresie przechodzi w y[184].

Odpowiednio do ogólnoukraińskiego połączenia dźwiękowego –– i –po-, pojawiają się w gwarach bojkowskich, jak i łemkowskich –-, –ыр-: гирміти, кырниця, дирвитня obok дрыва, брива, блыха, слиза[185].

Wśród drobnych dźwiękowych cech charakterystycznych dla gwar bojkowskich w ramach samogłosek należy wyróżnić:

– w miejsce nieakcentowanego и pojawia się i w słowach сидіти, дитина: сидячи, дiтина (tak jak w gwarach łemkowskich)[186]

– w cząstce ні, odwrotnie zamiast i pojawia się и: нияк, нигди, никoли[187];

– w prefiksie – znika niekiedy początkowe o-, na przykład: тре бгородити „требa oбгородити”, снопи бмолотити „oбмолотити”, бдерся „oбдерся” itp.[188]

D. Bandriwski pisał w swoim opracowaniu na temat fonetycznych osobliwości rejonu drohobyckiego: Finitywne formy z drugim pełnogłosem stwierdzono we wszystkich badanych gwarach zachodniego Naddniestrza i zachodniej Bojkowszczyzny, na przykład: веречи, жерети, заперети, зачерети (води), подерети, терети, вмерети itp.[189].

Na temat zachowanego ы w formach бути, бувати: быти, бывати pisze W. Kraszkiewicz: Czasowniki być, bywać w bezokoliczniku i w czasie przeszłym zachowały rdzenne y w niektórych gwarach podlaskich, naddniestrzańskich i karpackich (z wyjątkiem huculskich i bukowińskich): byṷ, była, były (…)[190].

System samogłosek w gwarach bojkowskich rózni się od innych gwar i ukraińskiego języka literackiego poniższymi cechami systemowymi:

– miękkie samogłoski т’, д’ mają tendencję do przechodzenia w к, ґ, na przykład: к’істо, к’іло, пок’ити, ґ’ийра, ґ’ішка (діжка), ґістати[191]. Ta cecha w ogóle jest charakterystyczna dla południowo-zachodniej grupy gwar ukraińskich;

– samogłoski д, т, н, przed i pochodzącego z dawnego o, w wielu gwarach bojkowskich ulegają silnej palatalizacji, wymowa: тїк, cтїў[192].

F. Żyłko zauważa, że w przeciwieństwie do sąsiednich nadsańskich i naddniestrzańskich, gwary bojkowskie mają miękkie spółgłoski c, ц, w grupach -cьк-, -цьк-, na przykład: панський, німецький[193].

Dźwięk w przymiotnikowym sufiksie -cьк-, może przechodzić w цьк-, na przykład: пацький, мiцькa „мicькa”, ринцький[194].

Syczące samogłoski zachowują swoja dawną miękkość, na przykład: чяс, пшьоно, шяпка, жяба itp.[195] P. Kowalów uznaje tą cechę za staroukraiński archaizm[196].

W gwarach bojkowskich występuje miękkie p w sufiksie –ap, na przykład: косар’, воўч’ар’, ґpиґар’, млинар’, w ogóle na końcu słowa a niekiedy w jego środku: тепер’, вер’х, вер’ба[197]. To również można zaliczyć do archaicznych cech dźwiękowego sytemu gwar bojkowskich.

W miejsce prasłowiańskiego дй w języku ukraińskim na ogół pojawia się ж, natomiast w ukraińskich gwarach karpackich, w tym w bojkowskiej, mamy w takich miejscach afrykatę дж, na przykład: уроджай, меджи, їдж, повідж itp[198]. Ta archaiczna cecha gwar karpackich, została dokładnie omówiona w rozdziale poświeconym łemkowskiemu systemowi dźwiękowemu[199].

Wspólna cechą gwar bojkowskich i łemkowskich jest zmiana ш na ч przed к w słowach чкода, чкола „шкода, школа”[200].

Dla gwar bojkowskich charakterystyczne jest połączenie dźwiękowe ждж w takich słowach, jak кужджий, дождж, жджати, to osobliwy przypadek asymilacji spółgłosek[201].

Miękkie н’н’к– (-ньк-) z sufiksem przechodzi w й: милейка, дівойка, білейкий (nazwa bojkowskiego zespołu z Polski «Сусідойка», ma w sobie tą cechę dźwiękową)[202]

Jedną z osobliwości dźwiękowego sytemu gwar bojkowskich jest tendencja do asymilacji –дн do –нн-, na przykład: ннесь, трунно, ланно, вигінно (zamiast: днесь, трудно, ладно, вигіднo)[203].

A. Kniażyński, gdy określał granice dialektu bojkowskiego w 1931 roku[204], wziął pod uwagę 24 cechy dźwiękowe, charakterystyczne dla tego dialektu. Taką samą ilość cech gwar bojkowskich przyjęła w swojej pracy Dialekt Bojków z 1932 r. S. Rabij[205], w tej liczbie 22 cechy dźwiękowe i 2 morfologiczne. M. Onyszkiewicz (1968 r.), dodał do tego zestawienia szereg innych tendencji językowych w dźwiękowym i morfologicznym systemie[206]. Staraliśmy się tutaj pokazać najbardziej znane i najbardziej rozpowszechnione osobliwości dźwiękowe, które w całości charakteryzują bojkowski system dźwiękowy i tendencje językowe w tym dialektycznym areale.

[174] M. Łesiów, Українськi говіркi в ПНР, ,,Наше Слово” nr 22, (1959), 31 maja 1987 r.

[175] Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 126.

[176] М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, На пограниччях надсянського говору, «Записки Наукового Товариства ім. Шевченка», Збірник Філологічної секції, т. 25, Ню Йорк-Париж 1954, s. 84; M. Łesiów, Gwary ukraińskie na terenie Polski Ludowej, Slavia Orientalis, r. XXII, zesz. 1, Warszawa 1973, s. 27; Ф. Т. Жилко, Говори української мови, Київ 1958, s. 127.

[177] W. Kuraszkiewicz, Zarys dialektologii wschodniosłowiańskiej z wyborem tekstów gwarowych, Warszawa 1963, s. 70.

[178] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 127.

[179] П. Ковалів, Основи формування української мови в порівнанні з іншими східнословянськими мовaми, «Записки Наукового Товариства ім. Шевченка», Збірник Філологічної секції, т. 29, Ню Йорк 1959, s. 102, 106.

[180] Por. Я. Пура, Говори Західної Дрогобиччины, ч. 1, Львів 1958, s. 14, 16; М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[181] Д. Бандрівський, Фонетичні особливості говірок Дрогобицького району Львівської області, «Досліення і матеряли з української мови», т. III, Київ 1960, s. 4.

[182] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 126; Я. Пура, op. cit., s. 15.

[183] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 126; Я. Пура, op. cit., s. 14.

[184] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 126.

[185] Я. Пура, op. cit., s. 31.

[186] Tamże, s. 22-23.

[187] Tamże, s. 14, 27.

[188] Tamże, s. 44.

[189] Д. Бандрівський, op. cit., s. 5, 31, 32.

[190] W. Kuraszkiewicz, op. cit., s. s. 74.

[191] Я. Пура, op. cit., s. 12, 39.

[192] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 126; Я. Пура, op. cit., s. 14, 26; Д. Бандрівський, op. cit., s. 7; M. Łesiów, op. cit., s. 75.

[193] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 127; М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[194] Д. Бандрівський, op. cit., s. 12.

[195] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 40; М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84. M. Łesiów, op. cit., s. 75.

[196] П. Ковалів, op. cit., s. 121.

[197] Я. Пура, op. cit., s. 14, 37, 38; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 120.

[198] Por. Z. Stieber, Małoruskie dž ≤ dj i czesko-słowackie z ≤ dż, Biuletyn Polskiego Towarzystwa Językoznawczego, z. VII, Kraków 1938, s. 66-75; Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 120; Я. Пура, op. cit., s. 39, 74.

[199] M. Łesiów, Українськi говіркi в ПНР, ,,Наше Слово” nr 24, (1561), 14 czerwca 1987 r.

[200] Tamże, s. 5; Я. Пура, op. cit., s. 40; М. Пжеп’юрська-Овчаренкo, op. cit., s. 84.

[201] Ф. Т. Жилко, op. cit., s. 127.

[202] Я. Пура, op. cit., s. 14, 36.

[203] Tamże, 42.

[204] А. Княжськй, Межі Бойківщини, «Літопис Бойківщини», ч. 1, Самбір 1931.

[205] Z. Rabiejówna, Dialekt Bojków, «Sprawozdanie z Czynności i Posiedzeń Polskiej Akademii Umiejętności», t. XXXII, Kraków 1932.

[206] М. Онишкич, Очерки по лексикографии и лексиклогии Бойкoвщины по дaнным Словаря бойкoвского диалектa, Львoв 1968, s. 6-7.


Tekst w całości pochodzi z książki Михайло Лесів, Українські говірки у Польщі, Варшава 1997, str.